Τουρκολιβυκό μνημόνιο: Πολιτική θύελλα στην Αθήνα μετά την απόφαση της Βουλής της Λιβύης

Έντονες πολιτικές αντιδράσεις στην Αθήνα προκάλεσε η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης, που εδρεύει στη Βεγγάζη, να εγκρίνει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Η εξέλιξη αναζωπυρώνει τη διπλωματική αντιπαράθεση στην Ανατολική Μεσόγειο και επαναφέρει στο προσκήνιο τις διαφωνίες για τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας, ιδιαίτερα στην περιοχή νότια και ανατολικά της Κρήτης.

Η ψηφοφορία πραγματοποιήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2026 και σηματοδότησε αλλαγή στάσης από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, το οποίο στο παρελθόν είχε απορρίψει συμφωνίες και πολιτικές συνεννοήσεις με την Τουρκία. Η έγκριση του μνημονίου ενισχύει τη θέση της Άγκυρας στη Λιβύη και περιπλέκει τις προσπάθειες της Αθήνας να διατηρήσει διαύλους επικοινωνίας με τις αντίπαλες πολιτικές πλευρές της χώρας.

Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση, υποστηρίζοντας ότι δεν μεταβάλλει τον χαρακτήρα του μνημονίου, το οποίο η Αθήνα θεωρεί άκυρο και αντίθετο με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Στην επίσημη ανακοίνωσή του επισημαίνει ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να θεμελιώνουν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση, ενώ τονίζει ότι η συμφωνία παραγνωρίζει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών σε θαλάσσιες ζώνες. Το υπουργείο γνωστοποίησε επίσης ότι η Ελλάδα έχει ενημερώσει τους εταίρους και τους συμμάχους της και θα λάβει τα κατάλληλα μέτρα για την προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Η απόφαση της Βεγγάζης προκάλεσε επικρίσεις από διαφορετικές πλευρές του ελληνικού πολιτικού συστήματος, με την κυβερνητική εξωτερική πολιτική να βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης. Η κυβέρνηση επιμένει ότι η έγκριση από το λιβυκό κοινοβούλιο δεν μεταβάλλει τη νομική θέση της Ελλάδας ούτε δημιουργεί, κατά την ελληνική εκτίμηση, νόμιμα δικαιώματα εις βάρος της χώρας. Παράλληλα, η ευρωπαϊκή ηγεσία εξέφρασε τη διαφωνία της με την επικύρωση, επαναλαμβάνοντας ότι το μνημόνιο θίγει δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο είχε υπογραφεί το 2019 από την τότε κυβέρνηση της Τρίπολης και την Τουρκία. Η συμφωνία χαράσσει θαλάσσια όρια μεταξύ των δύο πλευρών στην Ανατολική Μεσόγειο, τα οποία αμφισβητούν η Ελλάδα, η Κύπρος και η Αίγυπτος. Η Αθήνα θεωρεί ότι η χάραξη αγνοεί την επίδραση ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη, στον καθορισμό των θαλάσσιων ζωνών. Η Τουρκία και οι υποστηρικτές της συμφωνίας επικαλούνται, από την πλευρά τους, τα συμφέροντα της Άγκυρας και της Λιβύης στην περιοχή.

Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία βρίσκονται στο τραπέζι ενεργειακά και διασυνδετικά έργα στην Ανατολική Μεσόγειο, ενώ Ελλάδα και Λιβύη έχουν ανοιχτές διαφωνίες για την οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης. Παράλληλα, η Αθήνα έχει προχωρήσει σε συμφωνίες με την Αίγυπτο και την Ιταλία για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, τις οποίες επικαλείται ως παραδείγματα συμφωνιών που βασίζονται στο διεθνές δίκαιο.

Το επόμενο διάστημα, η διπλωματική κινητικότητα αναμένεται να επικεντρωθεί στις επαφές της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, την Κύπρο και την Αίγυπτο, καθώς και στη διαχείριση των σχέσεων με τις δύο πολιτικές πλευρές της Λιβύης. Το βασικό ζητούμενο για την Αθήνα είναι να διασφαλίσει ότι η απόφαση της Βεγγάζης δεν θα μετατραπεί σε πρακτικό τετελεσμένο εις βάρος των ελληνικών θέσεων για τις θαλάσσιες ζώνες.